Cẩm nang Đất và dinh dưỡng đất

Đất là một thành phần quan trọng của hệ sinh thái rừng, là một trong những yếu tố hình thành quần thể rừng. Đất có quá trình phát sinh và phát triển phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có khí hậu, đá mẹ, thực vật, tuổi địa chất và hoạt động của con người. Đất và quần thể rừng có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ vì đất vừa là yếu tố hình thành rừng, có vai trò quan trọng trong quá trình sinh trưởng của rừng, đồng thời chịu ảnh hưởng trực tiếp của thảm thực vật rừng tạo nên độ phì đất rừng. Sự phát triển của rừng trồng phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố đất đai ngoài yếu tố khí hậu và giống.Việc lựa chọn cây trồng rừng phù hợp ngoài yếu tố kinh tế còn cần phải dựa trên nền tảng của yếu tố khí hậu và đất đai. Đất rừng vùng nhiệt đới như ở nước ta có đặc điểm quan trọng là độ phì đất không cao nhưng sinh trưởng của rừng lại rất lớn nhờ vào yếu tố khí hậu và vòng tuần hoàn dinh dưỡng giữa rừng và đất. Địa hình ở nước ta lại chủ yếu là vùng đồi núi, lượng mưa lớn, tập trung, sự phân hoá giữa hai mùa khô và mưa rõ rệt nên đất dễ bị xói mòn, rửa trôi và bị thoái hoá, tạo nên tầng kết cứng két von và đá ong làm giảm tiềm năng sàn xuất của đất. Do vậy, viêc quản lý độ phì đất, sử dụng đất bền vững là một vấn đề rất quan trọng trong thực tiễn. Hiểu được quá trình hình thành đất, độ phì đất rừng, sự thoái hoá đất do tác động, ảnh hưởng của hoạt động con người và biết sử dụng bền vững, bảo vệ độ phì đất là rất cần thiết và có ý nghĩa lớn trong thực tiễn. Cẩm nang lâm nghiệp đã hình thành chương 9 với tiêu đề ”Đất rừng, dinh dưỡng và quản lý độ phì đất” là phù hợp, rất có hữu ích với người sử dụng đất. Những nghiên cứu về đất rừng, sử dụng đất ở Việt Nam đã có những thành tựu đáng kể với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, của nhiều Viện nghiên cứu, đặc biệt của Viện Khoa học Lâm nghiệp, Viện Nông hoá thổ nhưỡng. đã cho phép chúng ta có cơ sở viết được chương này của cẩm nang. Các kết quả nghiên cứu rất đa dạng từ phát sinh, hình thành đất, mối quan hệ giữa đất và rừng, quá trình thoái hoá, phục hồi đất tới việc đánh giá đất đai, sử dụng đất bền vững, áp dụng phương thức nông lâm kết hợp (NLKH) là những nguồn tài liệu rất phong phú hình thành nội dung của chương 9 này. Thực tế cho thấy rằng nhân dân ta đã tích luỹ một số kinh nghiêm trong sử dụng đất bền vững, bảo vệ độ phì đất nhất, là đất vùng đồi núi mà chúng ta coi là kiến thức bản địa .Tuy nhiên những sức ép về sử dụng đất rừng ngày càng tăng, rừng bị phá hoại dẫn đến đất bị thoái hoá mạnh, kể cả quá trình sa mạc hoá cũng gia tăng.Vì vậy cung cấp những kiến thức cơ bản về đất lâm nghiệp trong cẩm nang còn là đòi hỏi của thực tiễn. 1. Đặc điểm các yếu tố hình thành đất rừng Việt Nam 1.1. Đặc điểm khí hậu Việt Nam có tổng diện tích tự nhiên 33.104.200 ha (Tổng cục địa chính năm 2000), xếp thứ 55 trong tổng số hơn 200 nước trên thế giới, trải dài trên 15 vĩ độ, từ vĩ độ 8º 35’ ở Bắc 3 Ngọc Hiển (Cà Mau) đến vĩ độ 23º 22’ Bắc tại Đồng Văn (Hà Giang). Từ 102º 50’ kinh độ Đông ở Mường Tè (Lai Châu) đến 109º 15’ kinh độ Đông tại Tuy Hoà, Phú Khánh. Do vậy, nhìn khái quát thì sự thay đổi về khí hậu ở Việt Nam theo vĩ độ, rõ nét hơn theo kinh độ. Chế độ nhiệt Miền Bắc Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh cực Bắc, nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa 2 đới khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới nên có nhiệt độ bình quân hàng năm tương đối thấp 21 – 22ºC, lại chịu ảnh hưởng sâu sắc của chế độ gió mùa thuộc khu vực Đông Nam Á, với sự luân phiên phức tạp của các khối khí xích đạo, nhiệt đới và cực. Ví dụ ở miền Bắc Việt Nam bị ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc, mang không khí lạnh từ cực Bắc tràn về, mỗi năm thường có khoảng từ 20 – 25 đợt gió mùa Đông Bắc, làm cho khí hậu đang nóng trở thành lạnh, nhiệt độ không khí xuống thấp < 20ºC, thậm chí xuống thấp tới ≤ 15ºC (trời rét). Cho nên ở miền Bắc Việt Nam, đã xuất hiện một mùa đông giá lạnh kéo dài từ tháng 12 đến hết tháng 3 năm sau. Nhưng ngay trong mùa đông, giữa nhửng ngày giá lạnh, lại xen lẫn những ngày nồm nóng nực, do ảnh hưởng của gió mùa Đông Nam. Các tỉnh ở Bắc Bộ và Bắc Trung bộ, lại còn bị ảnh hưởng của gió Tây (gió Lào) rất nóng và khô, những ngày có gió lào, nhiệt độ không khí có thể lên tới 36 – 37ºC. Ở các tỉnh phía Nam, từ đèo Cả trở vào, ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc rất yếu, hầu như không có, nên ở đây không có mùa đông lạnh, nhiệt độ trung bình năm 26 – 27ºC quanh năm nóng, với tổng tích ôn trung bình năm 900 – 1000 ºC, điển hình cho khí hậu nhiệt đới gió mùa. Trong một năm có 2 mùa 1 mùa mưa và một mùa khô. Chế độ nhiệt của khí hậu ở mỗi địa phương cũng còn phụ thuộc vào địa hình, ở Việt Nam mỗi khi lên cao 100 m trên mặt biển thì nhiệt độ không khí lại hạ thấp xuống trung bình 0,5 – 0,6 ºC, cho nên đã hình thành các đới khí hậu theo độ cao rất rõ nét. Chế độ mưa và độ ẩm không khí Việt Nam còn nằm ở vị trí phía Đông lục địa châu Á, trong vành đai khí hậu nhiệt đới, tiếp giáp với biển Đông, với bờ biển dài 3.260 km, chạy suốt từ Bắc vào Nam, nên đã hình thành một kiểu khí hậu mang tính hải dương, có lượng mưa lớn và độ ẩm không khí cao (gió mùa Đông Nam và Tây Nam thổi từ biển Đông vào đất liền). Nhìn chung ở Việt Nam có lượng mưa hàng năm 1.500 – 2.000 mm/năm, ở mức trung bình, nhưng cũng có nhiều địa phương có lượng mưa cao 2.000 – 2.500 mm/năm (Huế - Đồng Hới, Vinh, v.v ) hoặc có lượng mưa rất cao 2.500 – 3.000 mm/năm (Sa Pa, Tam Đảo, Móng Cái, Kỳ Anh ) đặc biệt có nơi mưa tới 4.720 mm/năm (Bắc Giang thuộc tỉnh Hà Giang). Ngược lại có một số địa phương lượng mưa lại thấp: 1.000 – 1.500 mm (Sơn La, Lạng Sơn, Nha Trang), hoặc lượng mưa rất thấp < 1.000 mm/năm (Bình Thuận, Ninh Thuận, Nha hố: 794 mm/năm, Phan Rang: 691,9 mm/năm). 4 Nhìn chung, độ ẩm không khí ở nhiều địa phương ở Việt Nam đều tương đối cao 80 % đến 85 %, trừ một số địa phương nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới bán khô hạn có độ ẩm không khí thấp hơn < 80 %. Cho đến nay, chúng ta có thể thừa nhận phân loại khí hậu của các tác giả Nguyễn Xiển, Phạm Ngọc Toàn (1974) cho rằng: “khí hậu miền Bắc Việt Nam về cơ bản là khí hậu nhiệt đới gió mùa, có mùa đông lạnh, ít mưa, và mùa hạ nóng, mưa nhiều, còn ở miền Nam là khí hậu nhiệt đới ẩm có mùa mưa và mùa khô”. Có thể chia Việt Nam thành 3 kiểu khí hậu khác nhau (vùng thấp) theo vĩ độ: - Kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa, với mùa hè nóng mưa nhiều và mùa đông lạnh ít mưa (ở Bắc Bộ). - Kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa nhiều vào nửa cuối mùa hè và đầu mùa đông (ở Trung Bộ, trừ Ninh Thuận, Bình Thuận và Tây Nguyên). - Kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa điển hình, nóng quanh năm, không có mùa đông lạnh, có 1 mùa mưa và 1 mùa khô (ở Nam Bộ và Tây Nguyên). Yếu tố khí hậu đã ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành đất. Quá trình hình thành đất ở Việt Nam chủ yếu là quá trình Feralít, phát sinh trong điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm với sự rửa trôi các nhân tố Si, K, Na, Ca, Mg và tích luỹ tương đối Fe và Al, nên vỏ phong hoá có màu đỏ, hoặc vàng đỏ, với tỷ lệ SiO2/Fe2O3 + Al2O3 trong keo sét thấp ≤ 2, và đất có phản ứng chua. Ngược lại ở vùng nhiệt đới bán khô hạn, có lượng mưa thấp (< 1.000 mm/năm) thì đất đai có phản ứng ít chua, hoặc trung tính, do quá trình rửa trôi các chất khoáng kiềm và kiểm thổ diễn ra yếu ớt, thâm chí có nơi còn tích luỹ các muối kiềm và kiềm thổ, đất có phản ứng kiềm yếu hoặc kiềm. Tỷ lệ SiO2/R2O3 trong đất nhiệt đới bán khô hạn thường > 2, mà chúng ta gọi là quá trình Fersialít. Do tốc độ phân huỷ thảm mục dưới rừng ẩm nhiệt đới diễn ra rất nhanh và đất có khả năng tích luỹ mùn thấp. Ở Việt Nam nhìn chung rừng nhiệt đới tự nhiên hàng năm đã trả lại cho đất từ 8 – 12 tấn chất hữu/ha cơ rơi rụng. Ở các vùng núi cao do nhiệt độ giảm thấp nên việc tích lũy hữu cơ trong đất cao hơn với tầng thảm mục và tầng mùn dày hơn. Đặc điểm khí hậu và sự phân chia nhiệt độ bình quân trong cả nước được mô tả trong Bảng 1. dưới đây (Theo Nguyễn Văn Khánh, 1996).

TÀI LIỆU LUẬN VĂN CÙNG DANH MỤC