Đề tài Nhân danh và địa danh trong Bắc hành tạp lục của Nguyễn Du: Ý nghĩa văn hóa và lịch sử

1. Lý do chọn đề tài Nguyễn Du là một hiện tượng văn học lớn, độc đáo nên dù đó được nghiên cứu từ rất lâu nhưng những vấn đề về ông vẫn là lời mời gọi hấp dẫn để tiếp tục khám phá, tìm hiểu. Đặc biệt, về mảng thơ chữ Hán, cụ thể hơn nữa là về tập "Bắc hành tạp lục" với vấn đề nhân danh và địa danh dưới góc nhìn văn hóa - lịch sử còn là một đề tài mới mẻ, chưa nhà nghiên cứu nào chủ động đi vào khai thác một cách hệ thống, sâu sắc. Với tham vọng cắt nghĩa được nhiều vấn đề về thơ Nguyễn Du mà đến nay vẫn chưa tìm được sự đồng thuận, chúng tôi mong muốn mở ra một cách tiếp cận gần nhất có thể có với những ẩn ức của Nguyễn Du thông qua góc nhìn khá mới (văn hóa - lịch sử) trước những đối tượng tưởng chừng đã muôn năm cũ (nhân danh và địa danh). Ý tưởng này xuất phát từ sự xuất hiện dày đặc của các danh từ chỉ nhân danh và địa danh trong suốt tập thơ mà chúng đó trở thành một thứ “mật mã” độc đáo và kín đáo; nó càng thôi thúc người đọc đi tìm chìa khóa để giải mã ngôn ngữ nghệ thuật độc đáo ấy. Có thể nhận thấy nhân danh và địa danh là một trong số ít những bằng chứng khả kiểm nhất về nỗi lòng u uất, tâm trạng đầy ẩn ức của Nguyễn Du; và chúng cũng mở ra một cách tiếp cận mới về tập thơ còn nhiều điều cần khai phá "Bắc hành tạp lục". 2. Mục đích của đề tài Đi vào đề tài khá “hóc búa” này, chúng tôi đó lường trước nhiều khó khăn, mà có lẽ khó khăn lớn nhất là sự bất đồng trong “tầm đón đợi” và góc nhìn của từng người khi tiếp cận "Bắc hành tạp lục" cũng như khi tiếp nhận quan điểm của chúng tôi. Nhưng chúng tôi vẫn mong muốn khai mở hướng tìm hiểu "Bắc hành tạp lục" theo chiều sâu nội tại văn bản thông qua những tên đất, tên người – nhân vật chính của tập thơ – để thấy được dưới đáy sâu tâm trạng phức tạp của Nguyễn Du lắng đọng những ẩn ức khó giải nhưng không thể không giải. Sự thành công của đề tài này sẽ mở ra một cách tiếp cận khá độc đáo, mới mẻ với một vài hiện tượng văn học khác trong cả văn học trung đại và văn học hiện đại Việt Nam nói chung. Nghiên cứu văn chương rất dễ rơi vào tình trạng người đọc phóng chiếu trí óc của mình lên tác phẩm, nối nghĩa của nó với những trải nghiệm của cá nhân nên làm biến dạng ý tưởng nghệ thuật của tác giả khiến cho điểm tiếp cận với tác phẩm ngày càng xa và khó khăn hơn. Nên chúng tôi chọn lấy nhân danh và địa danh dưới góc nhìn văn hóa - lịch sử - đơn vị khả kiểm nhất có thể có – để giải mã "Bắc hành tạp lục" cũng như của tâm tư sâu kín mà Nguyễn Du bưng biền, nuốt nghẹn bấy lâu. 3. Giới hạn và phạm vi của đề tài Ở đề tài này chúng tôi chỉ đi vào thống kê, khảo sát về các nhân danh và địa danh được nhắc đến trong "Bắc hành tạp lục" làm cơ sở dữ liệu để từ đó đưa ra những kiến giải về tâm sự, tâm trạng, quan niệm còn nhiều bí ẩn của Nguyễn Du dưới góc nhìn văn hóa - lịch sử . Nguồn tư liệu văn bản tác phẩm chúng tôi lấy từ cuốn “Nguyễn Du – Niên phổ và tác phẩm” (Nguyễn Thạch Giang, Trương Chính biên soạn –NXB Văn hóa thông tin – 2001) – cuốn sách được coi là bao gồm khá đầy đủ các tư liệu về cuộc đời, văn chương của Nguyễn Du, đặc biệt là tập "Bắc hành tạp lục" ở dạng đầy đủ nhất của nó (gồm 132 bài thơ). Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng sử dụng thêm một vài nguồn tư liệu khác để so sánh, đối chiếu. 4. Phương pháp và các thao tác nghiên cứu đề tài a. Phương pháp nghiên cứu đề tài Để giải quyết các yêu cầu nhằm đảm bảo mục đích của đề tài, chúng tôi sử dụng phương pháp thực chứng và tâm lý: áp dụng trên cơ sở thực tế những cảm xúc, quan niệm của Nguyễn Du về các nhân danh và địa danh. Về mặt thực chứng, cú thể thấy qua những lời phát biểu của Nguyễn Du, cách viết của Nguyễn Du. Về mặt tâm lý, chúng tôi dựa trên quy luật ảnh hưởng của các nhân danh và địa danh tới tâm tư, tình cảm của Nguyễn Du. Phương pháp này, ở mức độ nhất định, giúp chúng tôi hiểu rõ hơn và cắt nghĩa được sự tiếp biến về văn hóa - lịch sử trong “hiện tượng” thơ Nguyễn Du. Kết hợp với phương pháp thống kê, phân tích, từ những dữ liệu thống kê thu được, chúng tôi đi vào nhận xét, đánh giá và bóc tách từng lần vỏ dữ liệu để thu được cái lõi tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm, của tâm hồn Nguyễn Du. b. Các thao tác nghiên cứu đề tài Trước hết chúng tôi đi tìm hiểu hành trình thực của sứ đoàn và một số tri thức nền về nhân danh và địa danh. Từ văn bản tác phẩm, chúng tôi tiến hành thống kê, phân loại và đưa ra những nhận xét sơ bộ về những cái tên xuất hiện trên hành trình nhật ký tâm trạng của Nguyễn Du. Sau đó, dựa trên những dữ liệu thống kê thu được và những nhận xét ban đầu đó, chúng tôi đi tìm một vài chất xúc tác (một vài tài liệu tham khảo để so sánh, đối chiếu ) để tìm ra “phản ứng” có những tính chất đặc trưng, có ý nghĩa mà những nhân danh, địa danh ấy khi tiếp xúc với tâm hồn Nguyễn Du tạo ra. Từ đó chúng tôi có thể lần giở, bóc tách từng lớp lang những tầng vỉa văn hóa - lịch sử lắng đọng trong tâm tư Nguyễn Du.

TÀI LIỆU LUẬN VĂN CÙNG DANH MỤC