Luận án Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam

1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu Bảo đảm quyền con người là một trong những nội dung và cũng là mục đích của xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa ởnước ta. Chăm lo đến con người, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho con người phát triển toàn diện trong thực hiện các chính sách kinh tếxã hội, trong các hoạt động Nhà nước là những quan điểm cơbản được thểhiện trong các văn bản của Đảng và Nhà nước ta, nhất là trong những năm gần đây. Nghịquyết số49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộchính trị“Vềchiến lược cải cách tưpháp đến năm 2020” khẳng định: “Đòi hỏi của công dân và xã hội đối với cơquan tưpháp ngày càng cao; các cơquan tưpháp phải thật sựlà chỗdựa của nhân dân trong việc bảo vệcông lý, quyền con người, đồng thời phải là công cụhữu hiệu bảo vệpháp luật và pháp chếxã hội chủnghĩa, đấu tranh có hiệu quảvới các loại tội phạm và vi phạm”. Văn kiện Đại hội X của Đảng cũng đặt ra nhiệm vụ“Xây dựng nền tưpháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệcông lý, quyền con người”. Trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứXI của Đảng mới đây cũng tiếp tục đặt ra nhiệm vụ: “Đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa, trong đó đẩy mạnh việc thực hiện chiến lược cải cách tưpháp đến năm 2020, xây dựng hệthống tưpháp trong sạch vững mạnh, bảo vệcông lý, tôn trọng và bảo vệquyền con người”. Hoạt động tốtụng hình sựlà một mặt hoạt động của Nhà nước liên quan rất chặt chẽvới quyền con người. Hoạt động tốtụng hình sựlà nơi các biện pháp cưỡng chếNhà nước được áp dụng phổbiến nhất; và vì vậy là nơi quyền con người của các chủthểtốtụng, đặc biệt là người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo, có nguy cơdễbị xâm hại nhất. Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xửtrong những năm qua cho thấy rằng cũng còn nhiều trường hợp vi phạm quyền con người trong quá trình tiến hành tố tụng. Những vi phạm đó xảy ra là do nhiều nguyên nhân, trong đó có bất cập, hạn chếcủa pháp luật, cơchế, nhận thức, thái độcủa người tiến hành tốtụng, các quy định vềchế độtrách nhiệm của Nhà nước, cơquan, người tiến hành tốtụng đối với công dân. Vì vậy, có thểnói nghiên cứu việc bảo đảm quyền con người của các chủthểtốtụng nói chung, đặc biệt của các chủthểngười bịtạm giữ, bịcan, bịcáo nói riêng trong tốtụng hình sựtừgóc độlập pháp cũng nhưáp dụng pháp luật có vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện nhiệm vụxây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa nói chung, trong công cuộc cải cách tưpháp nói riêng ởnước ta. 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong khoa học pháp lý nước ta cũng nhưquốc tế, vấn đềbảo đảm quyền con người nói chung, quyền con người trong hoạt động tưpháp cũng nhưquyền con người trong tốtụng hình sự đã được nhiều tác giảnghiên cứu từcác góc độvà với các mức độkhác nhau. Các công trình nghiên cứu đã công bốcó thể được phân thành các nhóm sau đây: - Từgóc độnghiên cứu vềbảo đảm quyền con người nói chung trong Nhà nước pháp quyền có các công trình "Quyền con người trong thếgiới hiện đại" của nguyên Giám đốc trung tâm quyền con người của Học viện Chính trịquốc gia Hồ Chí Minh GS.TS. Hoàng Văn Hảo và Phạm Ích Khiêm; công trình "Một sốsuy nghĩ vềxây dựng nền dân chủ ởViệt Nam hiện nay" của ĐỗTrung Hiếu; công trình "Triết học chính trịvềquyền con người" của Nguyễn Văn Vĩnh; công trình "Quyền con người, quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Việt Nam” của GS.TS. Trần Ngọc Đường; bài báo "Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người" của TS. Tường Duy Kiên; chuyên khảo "Quyền lực Nhà nước và quyền con người" của PGS. TS. Đinh Văn Mậu; các công trình của GS. TSKH Lê Văn Cảm vềNhà nước pháp quyền, vềbảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền Trong các công trình này, các tác giả đã nghiên cứu khái niệm và các đặc điểm Nhà nước pháp quyền nói chung, Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa nói riêng; nghiên cứu vềmối quan hệgiữa quyền con người và quyền công dân; nghiên cứu vấn đềbảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền Tuy nhiên, các công trình nêu trên thực hiện việc nghiên cứu bảo đảm quyền con người từgóc độ triết học, xã hội học hoặc lý luận chung vềNhà nước và Pháp luật. Các tác giảcố gắng đưa ra quan niệm vềquyền con người, các đặc trưng vềquyền con người; nghiên cứu mối quan hệgiữa quyền con người và quyền công dân; khẳng định yêu cầu bảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền. Đồng thời, tuy có cách nhìn không hoàn toàn giống nhau và ởcác mức độkhác nhau, nhưng các tác giả cũng đã xây dựng được cơchếbảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền. Tham khảo các quan điểm lý luận cũng nhưgiải pháp, cơchếchung bảo đảm quyền con người có ý nghĩa rất quan trọng trong nghiên cứu, xây dựng lý thuyết cũng nhưgiải pháp cụthểbảo đảm quyền con người trong các lĩnh vực pháp lý cụthể. - Từgóc độpháp luật chuyên ngành, cũng đã có nhiều công trình vềbảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tưpháp hoặc tưpháp hình sự được công bố. Trong sốcác công trình này có luận án tiến sĩluật học "Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tưpháp ởViệt Nam hiện nay” của Nguyễn Huy Hoàng; các bài báo của GS.TSKH Lê Văn Cảm "Những vấn đềlý luận vềbảo vệquyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tưpháp hình sự"; đềtài khoa học cấp Đại học quốc gia “ Bảo vệquyền con người bằng pháp luật hình sựvà pháp luật tốtụng hình sựtrong giai đọan xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam” do GS.TSKH. Lê Văn Cảm, TS. Nguyễn Ngọc Chí, Ths. Trịnh Quốc Tỏan đồng chủtrì; báo cáo "Bảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sựtrong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa Việt Nam" tại Hội thảo vềQuyền con người trong tốtụng hình sự(do Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Ủy ban nhân quyền Australia tổchức tháng 3-2010) của PGS. TS. Nguyễn Thái Phúc; luận án tiến sĩ"Bảo vệquyền con người trong tốtụng hình sựViệt Nam" của Nguyễn Quang Hiền; chuyên khảo "Bảo vệquyền con người trong luật hình sự, luật tốtụng hình sựViệt Nam" của TS. Trần Quang Tiệp; bài báo “Thực hiện dân chủtrong tốtụng hình sựtrong bối cảnh cải cách tưpháp ởnước ta hiện nay” của PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng; chuyên khảo "Các nguyên tắc tốtụng hình sự" của PGS.TS. Hòang ThịSơn và TS. Bùi Kiên Điện; bài báo "Nguyên tắc suy đoán vô tội" của PGS. TS. Nguyễn Thái Phúc v.v Trong các công trình này, các tác giảnghiên cứu việc bảo vệquyền con người trong hoạt động tưpháp nói chung, kểcảhình sự, dân sự. Một sốcông trình nghiên cứu vấn đềtừgóc độtưpháp hình sự, bao gồm cảluật hình sựvà luật tố tụng hình sự. Sốcông trình khác thì nghiên cứu từgóc độtốtụng hình sự. Do phạm vi quá rộng, cho nên các tác giảchỉnghiên cứu sơlược các nội dung mà chưa đi sâu nghiên cứu thật đầy đủ, toàn diện, hệthống trong tốtụng hình sự đối với những đối tượng khác nhau. Quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo được nghiên cứu tương đối sơlược. Phạm vi nghiên cứu chủyếu xuất phát từphân tích quyền và nghĩa vụtốtụng của người tham gia tốtụng mà chưa đi sâu nghiên cứu các chế định liên quan khác nhưcác nguyên tắc tốtụng hình sự, các thủtục tốtụng hình sự, các biện pháp cưỡng chếtốtụng liên quan đến quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo (Nguyễn Quang Hiền, Trần Quang Tiệp ). Có công trình lại nghiên cứu bằng cách phân từng giai đoạn tốtụng, bảo vệquyền con người nói chung trong khởi tố, trong điều tra, trong truy tố, trong xét xửvà trong thi hành án hình sự(Lê Văn Cảm, Nguyễn Ngọc Chí ). - Trong một sốcông trình khoa học khác, các tác giả đã nghiên cứu tương đối sâu việc bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực tốtụng hoặc đối với người tham gia tốtụng nhất định nhưvấn đềbảo vệquyền bào chữa của người bịbuộc tội được đềcập trong các công trình của PGS. TS. Phạm Hồng Hải, TS. Nguyễn Văn Tuân, PGS. TS. Hoàng ThịSơn, TS. LS. Phan Trung Hoài ; vấn đềbảo đảm quyền con người trong áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong tốtụng hình sự được đềcập trong các công trình của TS. Trần Quang Tiệp, TS. Nguyễn Văn Điệp, ThS. Nguyễn Mai Bộ Trong các công trình nêu trên, các tác giả đi sâu nghiên cứu việc bảo vệmột quyền cụthểlà quyền bào chữa của bịcan, bịcáo (Phạm Hồng Hải, Nguyễn Văn Tuân, Hoàng ThịSơn, Phan Trung Hoài ); các tác giảkhác thì nghiên cứu việc bảo vệquyền con người của bịcan, bịcáo trong một chế định tốtụng hình sựcụthể là áp dụng biện pháp ngăn chặn (Trần Quang Tiệp, Nguyễn Văn Điệp, Nguyễn Mai Bộ ); một sốkhác thì đềcập đến việc bảo đảm quyền con người trong các nguyên tắc tốtụng (Hoàng ThịSơn, Bùi Kiên Điện, Nguyễn Thái Phúc ). - Ởnước ngoài cũng đã nhiều tác giảnghiên cứu vấn đềbảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền nói chung (The Rule of law của M. Hager); bảo đảm quyền con người trong hệthống tưpháp (Saudi Arabia, human rights: Judicial system); bảo đảm quyền con người trong các nguyên tắc tốtụng hình sự(Principle of Criminal procedure của Neil Andrews); bảo đảm quyền con người trong xét xử vụán hình sự(Human rights in the English criminal trial - Human rights in criminal procedure của K.W. Lidstone) hoặc nghiên cứu vấn đềbảo đảm quyền con người của người bịbuộc tội (The guarantees for accused persons under Article6 of the European Convention on Human Rights của Stephanos Stavros) v.v Đánh giá chung vềcác công trình đã được công bốcó nội dung đềcập đến vấn đềbảo vệquyền con người nói chung, trong tốtụng hình sựnói riêng mà chúng tôi được tiếp cận, chúng tôi thấy rằng chưa có một công trình khoa học nào tiếp cận một cách toàn diện, hệthống, đồng bộvềvấn đềbảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Nhiều vấn đềlý luận quan trọng nhưthếnào là bảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sự, cơchếbảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sự nhưthếnào, các biện pháp bảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sựra sao còn bịbỏngỏhoặc đã được đềcập ởmức độnhất định nhưng còn thiếu đồng bộ, thiếu thống nhất. Do vậy, đa sốcác công trình chủyếu bám vào phân tích các quy định của pháp luật thực định, có so sánh với thực tiễn đểtìm ra những bất cập, hạn chế. Các công trình đã công bốchưa xây dựng được một cơchếbảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sựvềmặt lý luận đểtừ đó phân tích, đánh giá khoa học thực trạng (pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật) bảo đảm quyền con người, nhất là của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo (những người dễbịxâm phạm nhất) để từ đó đưa ra những giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con người của những người đó trong tốtụng hình sự. Nhận thấy đây là một vấn đềkhó nhưng rất quan trọng cảvềlý luận và thực tiễn; hơn nữa vấn đềnày lại chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, hệthống, đồng bộ; vì thếnên chúng tôi đã quyết định chọn đềtài:“Bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong tốtụng hình sựViệt Nam”cho luận án tiến sĩcủa mình. 3. Mục đích, nhiệm vụvà phạm vi nghiên cứu + Mục đích nghiên cứu: Trên cơsởlàm rõ những vấn đềlý luận bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong TTHS, đồng thời nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật cũng nhưthực tiễn hoạt động TTHS, làm sáng tỏnhững bất cập hạn chế, để đưa ra những kiến nghịvà giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong TTHS Việt Nam. + Nhiệm vụnghiên cứu: Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụnghiên cứu đặt ra là: - Làm rõ những vấn đềlý luận vềquyền con người và bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong tốtụng hình sự; hệthống hóa các biện pháp bảo đảm; làm rõ những điểm chung và những đòi hỏi đặc thù trong bảo đảm quyền con người của các chủthểnày trong các giai đoạn tốtụng khác nhau. - Phân tích các quy định của Bộluật tốtụng hình sựliên quan đến bảo đảm quyền con người; tìm ra những hạn chếvà bất cập vềbảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xửvụán hình sự; - Nghiên cứu kinh nghiệm của pháp luật quốc tếvềbảo đảm quyền con người trong TTHS; - Kiến nghịnhững giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sựViệt Nam và tăng cường bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong hoạt động tốtụng hình sự. + Phạm vi nghiên cứu: - Bộluật tốtụng hình sự1988, Bộluật tốtụng hình sự2003; - Thực tiễn tốtụng từnăm 2004 đến năm 2009 (theo Bộluật tốtụng hình sự hiện hành); - Tập trung chủyếu vào nội dung bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong mối liên hệvới các chế định khác của tốtụng hình sự. 4. Phương pháp nghiên cứu: Đềtài được thực hiện trên cơsởphương pháp luận của Chủnghĩa Mác-Lênin (duy vật biện chứng và duy vật lịch sử), tưtưởng HồChí Minh và các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta vềNhà nước và Pháp luật, vềNhà nước pháp quyền xã hội chủnghĩa, vềbảo đảm quyền con người. Việc nghiên cứu được thực hiện từgóc độlý luận chung vềquyền con người nói chung và từgóc độtốtụng hình sựnói riêng. Các phương pháp nghiên cứu cụthể được sửdụng là phân tích, tổng hợp, lịch sử, so sánh, thống kê v.v. Trong quá trình thực hiện đềtài, tác giả đã khảo sát thực tiễn điều tra, truy tố, xét xửcủa các cơquan tiến hành tốtụng tại một sốthành phố, tỉnh, nghiên cứu hồ sơcác vụán làm cơsởthực tiễn cho việc nghiên cứu. 5. Những đóng góp mới của luận án - Luận án đã góp phần làm rõ thêm nhiều vấn đềlý luận vềquyền con người và bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong tốtụng hình sự; hệthống hóa được các biện pháp bảo đảm; làm rõ những điểm chung và những đòi hỏi đặc thù trong bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong các giai đọan tốtụng khác nhau. -Luận án đã phân tích có hệthống các quy định của Bộluật TTHS và đánh giá đầy đủ, tòan diện thực tiễn bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bị can, bịcáo trong TTHS Việt Nam, từ đó tìm ra được những hạn chế, bất cập vềbảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong TTHS và nguyên nhân của những bất cập, hạn chế. -Luận án đã đưa ra được một sốgiải pháp và kiến nghịnhằm hòan thiện các quy định của pháp luật TTHS Việt Nam và tăng cường bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong họat động TTHS. 6. Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của đềtài Đây là công trình chuyên khảo ởcấp độluận án tiến sĩnghiên cứu vềvấn đề bảo đảm quyền con người nói chung, của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong tố tụng hình sựnước ta. Công trình nghiên cứu các vấn đềlý luận vềbảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sự, phân tích, đánh giá thực trạng bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong tốtụng hình sựvà kiến nghịcác giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con người trong tốtụng hình sự. Đềtài là một đóng góp khiêm tốn trong việc giải quyết vềmặt khoa học, một trong những nội dung cấp thiết hiện nay ởnước ta cũng nhưtrên thếgiới là vấn đề bảo đảm quyền con người. Quy định vềquyền con người đã là quan trọng và cần thiết nhưng cần thiết hơn, quan trọng hơn là vấn đềbảo đảm cho các quyền đó được thực thi trong cuộc sống. Luận án là một tài liệu tham khảo có giá trịtrong hoạt động lập pháp tốtụng hình sự, trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xửcũng nhưtrong học tập, nghiên cứu vềtốtụng hình sự. 7. Kết cấu luận án Kết cấu luận án: ngòai phần mở đầu và kết luận, luận án gồm 3 chương. - Chương 1: Nhận thức chung vềbảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền và trong tốtụng hình sự. - Chương 2: Thực trạng bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bị can, bịcáo trong tốtụng hình sựViệt Nam và pháp luật quốc tế. - Chương 3: Một sốkiến nghịtăng cường bảo đảm quyền con người của người bịtạm giữ, bịcan, bịcáo trong tốtụng hình sựViệt Nam.

TÀI LIỆU LUẬN VĂN CÙNG DANH MỤC