Luận văn Sử dụng thiết bị dạy học Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực

1. Lí do chọn đề tài. Nền kinh tế nước ta đã chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường. Công cuộc đổi mới này đã đề ra những yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục. Nghị quyết TW lần thứ IV về "tiếp tục đổi mới giáo dục và đào tạo" đã chỉ rõ phải xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình, kế hoạch, nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo. Mục tiêu cơ bản của đổi mới giáo dục nước ta trong giai đoạn hiện nay là phát triển tối đa năng lực của người học trên cơ sở khơi dậy, rèn luyện và bồi dưỡng khả năng suy nghĩ, tìm tòi, khả năng làm việc một cách tự chủ, năng động và sáng tạo ngay trong hoạt động học tập ở nhà trường. Để thực hiện mục tiêu nói trên trong dạy học, nhà trường cần phát huy tốt khả năng sở trường của người học, khắc phục hạn chế, xây dựng niềm tin trong hoạt động học tập của người học sinh. Trong đó nội dung và phương pháp học tập là một trong những yếu tố quan trọng quyết định đến kết quả thực hiện mục tiêu trên. Chính vì vậy, Luật Giáo Dục (1998) chỉ rõ: “nhà trường cần phải đào tạo ra những con người lao động tự chủ, năng động sáng tạo, có năng lực giải quyết vấn đề thiết thực góp phần xây dựng đất nước”. Đồng thời Luật Giáo Dục cũng chỉ ra “phương pháp dạy học phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê tự học tập và ý chí vươn lên”. Các thiết bị dạy học (TBDH) Địa lí ở tiểu học cũng đã góp phần phần đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy học. Các TBDH chứa đựng trong đó những nguồn tri thức phong phú và đa dạng, giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụ thể, chính xác phát triển năng lực tư duy, khả năng tìm tòi, khám phá, vận dụng tri thức. Đồng thời giúp giáo viên tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức cho học sinh một cách chủ động, sáng tạo đạt hiệu quả. Ngày nay, những thành tựu của khoa học kĩ thuật và công nghệ ngày càng thâm nhập vào lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có dạy học. Các TBDH ngày càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường. Để phát huy được vai trò của TBDH trong việc nâng cao chất lượng dạy học, hai khâu cơ bản nhất là trang bị và sử dụng thiết bị. Trong đó, vấn đề sử dụng có hiệu quả TBDH có ý nghĩa quyết định. Thực tế cho thấy, hiện nay ở các trường tiểu học đang tồn tại một mâu thuẫn cơ bản giữa việc sử dụng không hiệu quả các TBDH của giáo viên với yêu cầu giáo dục ngày càng cao. Việc giải quyết mâu thuẫn này là một yêu cầu cấp thiết hiện nay ở các trường tiểu học nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học. Đối với môn Địa lí, học sinh khi học sẽ gặp nhiều sự vật, hiện tượng không phải lúc nào cũng xảy ra trước mắt mình vì thế phải quan sát chúng trên ảnh, hình vẽ, bản đồ. và đây cũng là một môn học có kiến thức rộng, việc nghiên cứu các kiến thức địa lí là rất trừu tượng với học sinh tiểu học nên không có sự trợ giúp của các thiết bị dạy học thì khó có thể đạt được kết quả. Với lí do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Sử dụng thiết bị dạy học Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực”. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Trong các đề tài về đổi mới phương pháp dạy học Địa lí đều có đề cập một phần nào về cách thức sử dụng TBDH, ví dụ như: Đổi mới phương pháp dạy địa lí theo hướng dạy học tích cực hoá hoạt động của người học (Đặng Văn Đức, Nguyễn Thị Thu Hằng), Phương pháp dạy học địa lí (Nguyễn Dược, Đặng Văn Đức, Nguyễn Trọng Phúc, Nguyễn Thị Thu Hằng, Trần Đức Tuấn), Đổi mới phương pháp dạy học địa lí ở trung học phổ thông (Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen),.và nhiều báo cáo trong các tạp trí, tạp san khoa học của các trường Đại học trong cả nước đã nêu các kết quả nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học địa lí theo hướng dạy học tích cực nói riêng và đặc biệt trong đó có phần nào hướng dẫn cách thức sử dụng TBDH địa lí theo hướng tích cực hoá hoạt động của người học. Về phương pháp dạy học Địa lí ở tiểu học theo hướng tích cực, có một số đề tài nghiên cứu của tiến sĩ Nguyễn Tuyết Nga như: Phương pháp dạy học Địa lí ở trường tiểu học Việt Nam theo hướng cho học sinh tự phát hiện tri thức. Một số đề tài viết chung như: Dạy học địa lí ở tiểu học (Nguyễn Tuyết Nga, Phạm Thị Sen), Dạy học tích cực và tương tác trong môn tự nhiên xã hội (Bùi phương Nga, Nguyễn Tuyết Nga, Đào Thị Hồng, Đào Thị My),. Đi cùng với phương pháp dạy học địa lí, có nhiều đề tài viết riêng về cách sử dụng TBDH địa lí như: Sử dụng bản đồ - Lâm Quang Dốc, Nhà xuất bản Giáo dục, 1996; Giáo trình Phương pháp sử dụng các phương tiện dạy học địa lí ở nhà trường phổ thông - Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất bản Giáo dục năm 1997; Phương tiện, thiết bị kĩ thuật trong dạy học địa lí - Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2001; Sử dụng bản đồ và phương tiện kĩ thuật trong dạy học địa lí - Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất bản Đai học Quốc gia Hà Nội, 1997; Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học địa lí lớp 11 trung học phổ thông theo hướng tích cực - Nguyễn Thị Dung, luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2005; Sử dụng kênh hình để nâng cao chất lượng dạy học địa lí ở lớp 6 trung học cơ sở - Vũ Quốc Lịch, luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2004; Sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo tinh thần dạy học tích cực - Trần Thị Hoàng Oanh, khoá luận tốt nghiệp đại học, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2003 Những tài liệu nêu trên đã góp phần vào hướng dẫn cách thức sử dụng TBDH địa lí nói chung. Nhưng việc sử dụng TBDH Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực, cách thức sử dụng chúng như thế nào cho đạt hiệu quả cao thì còn rất ít và chưa được đề cập một cách cụ thể. 3. Mục đích nghiên cứu vấn đề Tìm hiểu những vấn đề cơ bản về dạy học tích cực và hệ thống các TBDH địa lí được sử dụng trong nhà trường tiểu học. Từ đó nghiên cứu cách thức sử dụng một số TBDH Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. 4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu. - Khách thể nghiên cứu: Việc sử dụng TBDH địa lí ở tiểu học - Đối tượng nghiên cứu: Sử dụng TBDH địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. 5. Giả thuyết khoa học. Nếu vận dụng linh hoạt và hợp lí các TBDH Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực thì sẽ nâng cao chất lượng dạy học. 6. Nhiệm vụ nghiên cứu. - Tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn việc sử dụng TBDH Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. - Đưa ra nguyên tắc sử dụng các TBDH Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. - Nghiên cứu cách thức sử dụng các TBDH Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. - Thiết kế và tổ chức thực nghiệm một số bài dạy địa lí ở tiểu học có sử dụng TBDH theo hướng dạy học tích cực. 7. Phạm vi nghiên cứu. Nội dung Địa lí ở tiểu học được đề cập đến từ lớp 1 đến lớp 5. Tuy nhiên trong thời gian hạn hẹp luận văn chỉ nghiên cứu về cách sử dụng TBDH địa lí ở lớp 4 và lớp 5 theo hướng dạy học tích cực. 8. Phương pháp nghiên cứu. a. Phương pháp nghiên cứu lí luận. Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài. Kế thừa và phát huy lí luận đề tài đi trước. b. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn. - Về các trường tiểu học điều tra, khảo sát thực tế việc sử dụng các TBDH địa lí. Thu thập các thông tin, các số liệu thống kê và các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu. - Tham khảo ý kiến giáo viên và các chuyên viên tiểu học về hướng nghiên cứu của đề tài. - Tiến hành thực nghiệm để xem xét hiệu quả và tính khả thi của việc sử dụng TBDH địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. c. Phương pháp thống kê. Dùng phương pháp thống kê để phân tích và xử lí các kết quả thu được qua điều tra và thực nghiệm. 9. Những đóng góp của luận văn. - Tìm hiểu và hệ thống cơ sở lí luận của việc sử dụng thiết bị dạy học Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. Góp phần đánh giá thực trạng sử dụng TBDH Địa lí ở tiểu học - Đưa ra cách thức và quy trình sử dụng một số thiết bị dạy học Địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. - Đề xuất phương hướng xây dựng các thiết bị dạy học Địa lí ở tiểu học. 10. Cấu trúc luận văn. Luận văn gồm các phần: mở đầu, chương 1, chương 2, chương 3 và các danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục. Trong đó: Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. Chương 2: Sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

TÀI LIỆU LUẬN VĂN CÙNG DANH MỤC