1. Lý do chọn đề tài
Thành phần kinh tế tư bản nhà nước là một nội dung của kinh tế chính trị Mác-Lênin. Nhưng trước đây chúng ta chỉ mới nghiên cứu nó trong khuôn khổ giáo trình nhằm trang bị lý luận kinh tế chính trị cho người đọc. Đến nay, trước yêu cầu của công cuộc đổi mới ở nước ta, thành phần kinh tế tư bản nhà nước được coi là một vấn đề thực tiễn, một nội dung thiết thức trong quá trình phát triển kinh tế, một vấn đề chiến lược trong lãnh đạo quản lý.
Trong thức tế đã có không ít công trình nghiên cứu về kinh tế tư bản nhà nước, nhưng nhìn chung chủ yếu mới giới hạn trong việc chứng minh “tính tất yếu sử dụng kinh tế tế bản nhà nước”, coi kinh tế tư bản nhà nước là hình thức quá độ lên chủ nghiã xã hội. Vả lại, khi nói về kinh tế tư bản nhà nước một số tác giả thường chỉ phân tích về kinh tế, còn khi nói về định hướng xã hội chủ nghĩa chỉ nói về chính trị, sự tách rời kinh tế với chính trị, tức là chưa thấy hết mối quan hệ biện chứng giữa thành phần kinh tế tư bản nhà nước với định hướng. chính trị, cũng có ý nghĩa là chưa giải quyết được rõ vấn đề lý luận chính sách.
Do đó, như Đảng ta đã từng nhấn mạnh, việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn của nước ta cần phải gắn bó hơn, phải khái quát từ thực tiễn những vấn đề lý luận kinh tế tư bản nhà nước trong điều kiện Việt Nam quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đề xuất những chính sách phát triển thành phần kinh tế tư bản nhà nước trong giai đoạn hiện nay, đồng thời kiến nghị những giải pháp chủ yếu nhằm thực hiện các chính sách ấy. Đặc biệt, phải coi trọng tổng kết kinh nghiệm điển hình tiên tiến, tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm nước ngoài để bảo đảm kinh tế phát triển mạnh, hiệu quả và bền vững.
2. Phương pháp nghiên cứu đề tài
Nghiên cứu kinh tế tư bản nhà nước dựa trên lý luận của Mac-Lênin và sự vận dụng ở Việt Nam.
Vào đầu thế kỷ XX, Lênnin dùng phạm trù “chủ nghĩa tư bản nhà nước” để chỉ một khái niệm mới phản ánh một hiện tượng kinh tế mới. Hiện tượng này ngày nay được dùng với phạm trù “kinh tế tư bản nhà nước” ở nước ta.
Trong thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước trước đây và ở nước ta hiện nay, khái niệm “chủ nghĩa tư bản nhà nước” được hiểu rất khác nhau. Tình trạng hiểu rất khác nhau này cũng đã xuất hiện ngay từ thời Lênin thực hiện chính sách kinh tế mới (NEP) chính vì vậy, Lênin đã giải thích nhiều lần khái niệm này, nhằm thống nhất nhận thức trong đảng và nhà nước về khái niệm chủ nghiã tư bản nhà nước trong xây dựng chủ nghiã xã hội.
- Xét về mặt quan hệ sản xuất: “Chủ nghĩa tư bản nhà nước không phải là tiền mà là quan hệ xã hội”. Đó là quan hệ kinh tế giữa nhà nước với tư nhân và tư bản tư nhân.
“Chủ nghĩa tư bản nhà nước là cái gì có tính chất tập trung, được tính toán, được kiểm soát và được xã hội hoá”.
Đó là “sự kiểm kê và kiểm soát của toàn dân đối với sản xuất và phân phối sản phẩm”.
Về bản chất tư bản nhà nước trong xây dựng chủ nghĩa xã hội: “không phải là chủ nghĩa tư bản nhà nước đấu tranh với chủ nghĩa xã hội, mà là giai cấp tiểu tư sản cộng với chủ nghĩa tư bản tư nhân cùng nhau đấu tranh chống lại cả chủ nghĩa tư bản nhà nước lẫn chủ nghĩa xã hội”. Sai lầm kéo dài của “những người cộng sản cánh tả” là cho rằng, chủ nghiã tư bản nhà nước đấu tranh chống chủ nghĩa xã hội.
- Xét về mặt trình độ lực lượng sản xuất: chủ nghĩa tư bản nhà nước thuộc về nền “đại sản xuất”, “nền sản xuất tiên tiến”, “nền sản xuất cơ khí hoá”. Lênin đã so sánh chủ nghĩa tư bản nhà nước với sản xuất nhỏ như sau: “nền đại sản xuất đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nền sản xuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủ công”.
- Xét về vai trò của chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ cũng làm rõ thêm khái niệm trên:
Một là, chủ nghĩa tư bản nhà nước là nhân tố quan trọng liên kết ngay từ đầu giữa công nghiệp với nông nghiệp - cơ sở xuất phát và lâu dài của phát triển kinh tế thị trường. Theo Lênin, chủ nghĩa tư bản nhà nước là sự liên kết nền sản xuất nhỏ lại “vì sự phát triển đó có thể đẩy nhanh sự phát triển ngay tức khắc của nền nông nghiệp nông dân”. Sự “liên kết với nền kinh tế nông dân, thoả mãn những nhu cầu kinh tế cấp bách của họ, xây dựng khối liên minh kinh tế vững chắc, trước hết nâng cao các lực lượng sản xuất, khôi vực công nghiệp lớn”.
Hai là, chủ nghĩa tư bản nhà nước là hình thức kinh tế không thể thiếu cho kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản chuyển hoá, phát triển thuận lợi theo con đường xã hội chủ nghĩa. Hệ thống hoá cách giải thích của Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước, đồng thời có liên hệ đến thực tiễn hiện nay, có thể tóm tắt khái niệm kinh tế tư bản nhà nước mà nước ta đang dùng như sau:
Kinh tế tư bản nhà nước là hình thức liên kết kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư nhân với nhà nước xã hội chủ nghĩa. Đó là hình thức kinh tế hiện đại để phát triển nền kinh tế nhiều thành phần kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là hình thức kinh tế hợp nội lực với ngoại lực trong thực hiện chính sách mở cửa và hội nhập.
3.Mục đích nghiên cứu đề tài
Đề tài: Thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế tư bản nhà nước ở nước ta hiện nay
Sau mười mấy năm chuyển đổi cơ cấu kinh tế, hiện nay công cuộc đổi mới kinh tế ở nước ta đang chuyển sang một giai đoạn mới - giai đoạn hình thành cơ cấu và thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự phát triển của thực tiễn cho thấy: bối cảnh quốc tế và điều kiện trong nước của giai đoạn mới sẽ ngày càng khác nhiều so với giai đoạn đã qua. Những vấn đề kinh tế - xã hội đặt ra ở mức độ cao hơn khó hơn và phức tạp hơn, đòi hỏi tư duy lý luận và năng lực tổ chức thực tiến chuyển lên trình độ mới.
Một trong những vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng là sử dụng cơ cấu nhiều thành phần kinh tế, trong đó có thành phần kinh tế tư bản tư nhân trong và ngoài nước, thành phần kinh tế tư bản nhà nước vào phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trong chương này chỉ phân tích những vấn đề lý luận của kinh tế tư bản nhà nước làm cơ sở cho phân tích về chính sách và giải pháp ở các chương sau.
4.Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài được nghiên cứu bằng 3 chương:
Chương 1: Lý luận của Mác - Lênin về thành phần kinh tế tư bản nhà nước
Chương 2: Vận dụng và phát triển lý luận kinh tế tư bản nhà nước trong điều kiện nước ta.
Chương 3: Những giải pháp thực hiện chính sách phát triển kinh tế tư bản nhà nước ở Việt Nam.
