Hình thái kinh tế xã hội là một phạm trù của chủ nghĩa duy vật lich sử dùng để chỉ xã hội ở những giai đoạn phát triển, những hình thái khác nhau và những hình thái cụ thể của sự vận động xã hội, là một chỉnh thể thống nhất của cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng, thích ứng với một giai đoạn nhất định của sự phát triển của lượng sản xuất.
Hình thái kinh tế xã hội bao gồm hình thái kinh tế, hình thái chính trị và hình thái ý thức, đó là sự thống nhất lịch sử cụ thể. Hình thái kinh tế là cơ sở của hình thái xã hội, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển của xã hội từ thấp đến cao.
Mác và Lênin đã thường sử dụng phạm trù " hình thái xã hội" và hình thái " kinh tế - xã hội " với ý nghĩa tương đồng, đồng thời cũng đã giải thích về " tổng hòa quan hệ sản xuất ", đó là phương diện cơ bản của hình thái kinh tế xã hội. Và kiến trúc thượng tầng được dựng trên cơ sở kinh tế là bộ phận không thể phân cắt của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định. Một hình thái xã hội nhất định nói chung đều phải lấy hình thức chế độ xã hội để biểu hiện ra. Xã hội loài người ngày càng không ngừng phát triển , sự biến đổi và tiến bộ có tính căn bản của xã hội là thông qua bằng việc thực hiện thay thế các quan hệ sản xuất ấy.
Có thể nói rằng: Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp trong đó các mặt cơ bản là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng. Mỗi mặt của hình thái kinh tế - xã hội có vị trí riêng, tác động qua lại lẫn nhau và thống nhất với nhau. Trong đó quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt với các chế độ xã hội khác.
